ADHD u dorosłych — objawy i przebieg diagnozy

ADHD przez lata opisywano jako zaburzenie wieku dziecięcego, z którego się wyrasta. Dzisiejsza wiedza kliniczna mówi co innego: u znacznej części osób objawy utrzymują się w dorosłości, zmieniając formę. Nadruchliwość, widoczna u dziecka jako niemożność usiedzenia w ławce, u dorosłego przyjmuje postać wewnętrznego niepokoju, potrzeby ciągłej zmiany zajęcia albo trudności z odpoczynkiem.

Dorośli zgłaszający się na diagnozę rzadko przychodzą z gotowym podejrzeniem ADHD. Częściej przychodzą z konsekwencjami: nieukończonymi projektami, zaległościami, konfliktami w pracy, poczuciem, że wkładają w codzienne obowiązki nieproporcjonalnie dużo wysiłku. Ten tekst opisuje, jak wyglądają objawy u dorosłych, z czego składa się badanie i co zawiera opinia. Opis samej usługi znajduje się na podstronie diagnoza w kierunku ADHD.

Objawy ADHD u dorosłych

Kryteria diagnostyczne obejmują dwa obszary — deficyt uwagi i nadruchliwość-impulsywność. U dorosłych częściej dominuje pierwszy z nich.

Obszar uwagi

Trudność w utrzymaniu uwagi na zadaniu, które nie jest wystarczająco angażujące. Charakterystyczne jest przy tym zjawisko odwrotne — hiperfokus, czyli wielogodzinne skupienie na temacie, który wciągnął.
Odkładanie spraw wymagających rozpoczęcia od zera. Problemem bywa nie samo wykonanie zadania, lecz przejście od decyzji do pierwszego ruchu.
Gubienie przedmiotów, mylenie terminów, niedokończone sprawy urzędowe. Kalendarz i przypomnienia w telefonie bywają rozbudowane do granic i mimo to nieskuteczne.
Trudność w śledzeniu dłuższej wypowiedzi. Rozmówca kończy zdanie, a osoba orientuje się, że nie wie, o czym była mowa przez ostatnią minutę.
Bałagan organizacyjny — w dokumentach, w skrzynce mailowej, w planowaniu tygodnia.

Obszar nadruchliwości i impulsywności

Wewnętrzny niepokój opisywany jako „silnik, którego nie da się wyłączyć”; trudność z siedzeniem bez zajęcia.
Przerywanie rozmówcy, kończenie za niego zdań, odpowiadanie zanim padnie pytanie.
Decyzje podejmowane pod wpływem chwili — zakupy, rezygnacja z pracy, zmiana planów.
Nietolerancja czekania — w kolejce, w korku, na odpowiedź.
Wahania nastroju i niska tolerancja frustracji, szybkie zapalanie się do nowych rzeczy i równie szybkie tracenie zainteresowania.

Żaden z tych objawów wzięty osobno nie przesądza o rozpoznaniu. Znaczenie ma ich liczba, nasilenie, obecność w co najmniej dwóch obszarach życia oraz to, czy trudności były obecne już w dzieciństwie. To ostatnie kryterium jest w diagnostyce dorosłych kluczowe i jednocześnie najtrudniejsze do zweryfikowania.

Dlaczego ADHD u dorosłych bywa rozpoznawane późno

Składa się na to kilka przyczyn.

Mechanizmy kompensacyjne. Osoba dorosła przez lata wypracowuje sposoby radzenia sobie — listy, alarmy, pracę w nocy, wybór zawodu z dużą zmiennością bodźców. Kompensacja bywa skuteczna do momentu, w którym wzrasta obciążenie: pojawia się dziecko, awans, choroba w rodzinie.

Nakładanie się innych trudności. Objawy ADHD współwystępują często z zaburzeniami nastroju, zaburzeniami lękowymi i uzależnieniami. Zdarza się, że przez lata leczony jest wyłącznie obraz wtórny.

Postać z przewagą deficytu uwagi. Dziecko spokojne, „bujające w obłokach”, nie sprawia problemów wychowawczych, więc rzadziej trafia do diagnozy. Ta postać częściej pozostaje nierozpoznana u dziewcząt i kobiet.

Zmiana obrazu z wiekiem. Nadruchliwość ruchowa wygasa, pozostaje niepokój wewnętrzny — mniej widoczny dla otoczenia.

Z czego składa się badanie w kierunku ADHD

Diagnoza ADHD nie polega na wypełnieniu jednego testu. Kwestionariusze przesiewowe dostępne w internecie mogą jedynie wskazać, że warto sprawę zbadać; nie stanowią rozpoznania.

Postępowanie diagnostyczne obejmuje zwykle następujące etapy.

1. Konsultacja wstępna. Służy ustaleniu zakresu badania. Diagnosta zbiera informacje o zgłaszanych trudnościach, dotychczasowym leczeniu i o tym, jakich rozstrzygnięć oczekuje osoba badana — inaczej wygląda badanie prowadzone na potrzeby własne, a inaczej takie, którego wynik ma trafić do lekarza prowadzącego. Koszt konsultacji wstępnej wynosi 200 zł i jest odliczany od ceny badania, jeśli badanie zostanie wykonane.

2. Wywiad kliniczny. Najbardziej czasochłonna część. Obejmuje przebieg rozwoju, funkcjonowanie szkolne, historię zawodową, relacje, sen, używanie substancji. Pomocne bywają dokumenty z dzieciństwa — świadectwa szkolne, opinie z poradni psychologiczno-pedagogicznej, karty informacyjne. Warto je zabrać na badanie, jeśli są dostępne.

3. Kwestionariusze i skale. Wystandaryzowane narzędzia wypełniane przez osobę badaną, czasem także przez osobę bliską. Dobór narzędzi zależy od ustalonego zakresu.

4. Ocena różnicowa. Objawy przypominające ADHD mogą wynikać z innych przyczyn — zaburzeń nastroju, zaburzeń lękowych, przewlekłego niedoboru snu, chorób somatycznych, zaburzeń używania substancji, a także z następstw urazu głowy. Ten etap bywa uzupełniany diagnozą neuropsychologiczną, a przy pytaniach dotyczących osobowości — badaniami testowymi, na przykład testem MMPI lub ustrukturyzowanym wywiadem SCID-5.

5. Omówienie wyników i opinia. Spotkanie, na którym przedstawiane są wnioski, oraz pisemna opinia zawierająca opis przebiegu badania, zastosowane narzędzia i wnioski diagnostyczne.

Badanie w kierunku ADHD — dla dzieci, młodzieży i dorosłych — wyceniane jest w przedziale 800–1300 zł, zależnie od ustalonego zakresu. Pełne zestawienie znajduje się w cenniku.

Jak przygotować się do badania

Kilka rzeczy skraca postępowanie i podnosi jakość materiału, na którym pracuje diagnosta:

Dokumenty z dzieciństwa. Świadectwa szkolne z uwagami wychowawcy, opinie z poradni psychologiczno-pedagogicznej, karty informacyjne. Kryterium obecności objawów przed dorosłością jest w tej diagnozie obowiązkowe, a pamięć własna po dwudziestu latach bywa zawodna.
Rozmowa z rodzicem lub starszym rodzeństwem. Nie zawsze jest możliwa, ale jeśli jest — warto wcześniej zapytać, jak wyglądały pierwsze lata szkoły.
Lista konkretnych sytuacji z ostatnich tygodni zamiast ogólnych określeń. „W zeszłym tygodniu trzy razy wyszedłem z domu bez kluczy” niesie więcej informacji niż „jestem roztargniony”.
Informacja o przyjmowanych lekach i o używkach, łącznie z ilością kawy i nikotyny. Ma znaczenie w ocenie różnicowej.
Wyniki badań laboratoryjnych, jeśli były niedawno wykonywane — niedoczynność tarczycy czy niedobory potrafią dawać obraz przypominający deficyt uwagi.

Co daje rozpoznanie

Rozpoznanie samo w sobie nie zmienia sposobu funkcjonowania. Zmienia natomiast punkt wyjścia: zamiast pytania „dlaczego nie potrafię się zorganizować” pojawia się opis mechanizmu i możliwe kierunki postępowania. W praktyce opinia diagnostyczna bywa podstawą do:

konsultacji u lekarza psychiatry i rozważenia leczenia farmakologicznego,
podjęcia psychoterapii indywidualnej — najczęściej nad wtórnymi skutkami wieloletnich trudności: obniżoną samooceną, napięciem, wzorcami odkładania,
pracy nad organizacją codzienności i strategiami kompensacyjnymi,
rozmowy z pracodawcą lub uczelnią o warunkach pracy i nauki.

Decyzje o leczeniu farmakologicznym podejmuje wyłącznie lekarz. Psycholog diagnosta prowadzi badanie i sporządza opinię.

ADHD u dorosłego a diagnoza u dziecka

Zdarza się — i nie jest to rzadkie — że dorosły trafia na diagnozę po tym, jak jego dziecko przeszło badanie. Rodzic czyta opinię i rozpoznaje w niej własny przebieg dzieciństwa. Badanie dziecka i badanie osoby dorosłej różnią się doborem narzędzi i źródeł informacji, ale prowadzone są w tej samej pracowni. Osobno opisane jest też badanie w kierunku spektrum autyzmu — objawy obu grup potrafią się nakładać i bywają diagnozowane łącznie.

Dla dzieci i młodzieży dostępne są ponadto terapia pedagogiczna oraz trening Biofeedback EEG.

Kto prowadzi diagnozę ADHD w naszym centrum

Badania w kierunku ADHD prowadzą mgr Agnieszka Lipka-Kozanka oraz mgr Agnieszka Potocka. Badania odbywają się stacjonarnie w gabinecie w Pile przy ul. Podchorążych 1 — procedura diagnostyczna wymaga obecności osoby badanej i nie jest prowadzona zdalnie. Informacje dla pacjentów dojeżdżających zebrane są na stronie obszar działania.

Najczęstsze pytania

Ile trwa diagnoza ADHD u dorosłego?
Zależy od ustalonego zakresu. Zwykle są to co najmniej dwa spotkania — badanie i omówienie wyników — poprzedzone konsultacją wstępną.

Czy test z internetu wystarczy?
Nie. Kwestionariusze przesiewowe mogą wskazać, że temat warto zbadać, ale nie zastępują postępowania diagnostycznego ani nie stanowią podstawy rozpoznania.

Czy potrzebne jest skierowanie?
Nie. Badanie realizowane jest odpłatnie, bez skierowania.

Czy dostanę opinię na piśmie?
Tak. Opinia zawiera opis przebiegu badania, zastosowane narzędzia i wnioski diagnostyczne. Zasady wydawania dokumentacji medycznej opisane są w zakładce Cennik.

Czy diagnoza oznacza konieczność przyjmowania leków?
Nie. O leczeniu farmakologicznym decyduje lekarz po własnym badaniu; opinia psychologiczna jest jednym z materiałów, na których się opiera.

Jak umówić badanie?
Przez kalendarz rezerwacji online albo telefonicznie pod numerem 791 017 501, od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00–20:00.