Diagnoza spektrum autyzmu u dziecka — ADOS-2 i ADI-R krok po kroku

Rodzice trafiają na diagnozę zwykle jedną z trzech dróg: z sugestią pediatry, z zaleceniem ze szkoły lub przedszkola, albo z własną obserwacją, której nie da się dłużej odsuwać. Niezależnie od drogi pytania są podobne — jak takie badanie wygląda, czy dziecko będzie się bało, ile to trwa i co dostaniemy na końcu.

Ten tekst opisuje przebieg postępowania diagnostycznego w kierunku spektrum autyzmu, dwa najczęściej stosowane narzędzia — ADOS-2 i ADI-R — oraz to, co zawiera opinia. Opis usługi znajduje się na podstronie diagnoza w kierunku spektrum autyzmu.

Kiedy rodzice zgłaszają się na diagnozę

Sygnały, które najczęściej prowadzą do badania, dotyczą trzech obszarów.

Komunikacja i mowa. Opóźniony rozwój mowy albo mowa rozwinięta, lecz używana w sposób nietypowy: powtarzanie zasłyszanych zwrotów, mówienie o sobie w trzeciej osobie, trudność w prowadzeniu rozmowy, w której trzeba naprzemiennie zabierać głos.

Relacje z innymi. Ograniczony kontakt wzrokowy, mała wymiana uwagi z rodzicem, trudność w zabawie z rówieśnikami, brak zabawy „na niby”, nieczytanie sygnałów społecznych — dziecko nie zauważa, że kolega stracił zainteresowanie tematem.

Sztywność i powtarzalność. Silne przywiązanie do rutyny i wyraźna reakcja na jej zmianę, wąskie i intensywne zainteresowania, powtarzalne ruchy, układanie przedmiotów w określonym porządku, nadwrażliwość lub podwrażliwość na dźwięki, faktury, zapachy, światło.

Żaden pojedynczy sygnał nie przesądza o rozpoznaniu. Znaczenie ma obraz całościowy, wiek, w którym trudności się pojawiły, oraz to, na ile utrudniają codzienne funkcjonowanie.

ADOS-2 — obserwacja w ustrukturyzowanej sytuacji

ADOS-2 to protokół obserwacji zachowań społecznych i komunikacyjnych. Z perspektywy dziecka wygląda jak seria zabaw i zadań z diagnostą; z perspektywy badania to zestaw zaplanowanych sytuacji, w których sprawdzane są konkretne zachowania.

Kilka rzeczy, które warto wiedzieć przed badaniem:

• Narzędzie ma pięć modułów dobieranych do wieku i poziomu rozwoju mowy — od małego dziecka, które nie posługuje się jeszcze zdaniami, po osobę dorosłą. Moduł ustalany jest przed badaniem.
• Badanie trwa zwykle 40–60 minut i przebiega w gabinecie. Dla dziecka jest to głównie zabawa: bańki mydlane, układanki, obrazkowa opowieść, wspólne zadanie do wykonania.
• Diagnosta nie zadaje testu w klasycznym sensie. Nie ma pytań na wynik i nie ma odpowiedzi poprawnych. Obserwowane jest to, jak dziecko nawiązuje kontakt, czy dzieli się uwagą, jak reaguje na propozycję zabawy.
• Rodzic zwykle nie uczestniczy w samym badaniu — obecność opiekuna zmienia zachowanie dziecka i zaburza obserwację. W przypadku najmłodszych dzieci zasada bywa modyfikowana.
• Sam wynik ADOS-2 nie jest rozpoznaniem. Jest jednym ze źródeł danych.

Koszt badania ADOS wynosi 1400 zł. Aktualne stawki znajdują się w cenniku.

ADI-R — ustrukturyzowany wywiad z rodzicem

ADI-R jest drugą częścią postępowania i dotyczy nie dziecka, lecz historii jego rozwoju. Diagnosta prowadzi z rodzicem szczegółowy wywiad obejmujący pierwsze lata życia: kiedy pojawiły się pierwsze słowa, jak wyglądał kontakt wzrokowy w niemowlęctwie, jak dziecko reagowało na rozstanie, jak bawiło się w wieku trzech lat.

Wywiad bywa długi — pytania są bardzo szczegółowe i dotyczą okresu sprzed kilku lat. Przygotowanie, które zwykle się przydaje:

• książeczka zdrowia dziecka i dokumentacja medyczna,
• opinie z przedszkola, szkoły lub poradni psychologiczno-pedagogicznej,
• nagrania z pierwszych lat życia, jeśli są dostępne — bywają pomocne przy pytaniach o zabawę i kontakt,
• notatki własne — jeśli rodzic zapisywał, kiedy coś zwróciło jego uwagę.

Na wywiad ADI-R warto przyjść bez dziecka, jeśli to możliwe. Koszt badania ADI-R wynosi 500 zł.

Przebieg całego postępowania

1. Kontakt i rezerwacja. Termin ustalany jest przez kalendarz online albo telefonicznie.

2. Ustalenie zakresu. Diagnosta określa, jakie badania są potrzebne w konkretnym przypadku. Nie w każdej sytuacji wykonywane są oba narzędzia; czasem zakres jest szerszy i obejmuje dodatkowo badanie inteligencji lub ocenę funkcji poznawczych.

3. Badanie. Obserwacja ADOS-2 z dzieckiem oraz wywiad ADI-R z rodzicem. Zwykle są to osobne spotkania.

4. Omówienie wyników. Spotkanie z rodzicami, na którym przedstawiane są wnioski i pisemna opinia.

Postępowanie diagnostyczne wymaga obecności w gabinecie — nie jest prowadzone zdalnie. Gabinet mieści się w Pile przy ul. Podchorążych 1; informacje dla rodzin dojeżdżających znajdują się na stronie obszar działania.

Diagnoza u nastolatka i osoby dorosłej

Nie każda diagnoza dotyczy małego dziecka. Coraz częściej na badanie zgłaszają się nastolatki i osoby dorosłe — zwykle wtedy, gdy mechanizmy wypracowane przez lata przestają wystarczać: przy zmianie szkoły, rozpoczęciu studiów, pierwszej pracy albo po diagnozie postawionej u własnego dziecka.

Obraz bywa wtedy trudniejszy do uchwycenia, ponieważ osoba dorosła zdążyła nauczyć się reguł społecznych „od zewnątrz” — obserwując i naśladując. Zjawisko to opisuje się jako maskowanie. Kosztem jest zmęczenie: kontakty społeczne wymagają świadomego wysiłku, którego otoczenie nie widzi. Maskowanie występuje częściej u dziewcząt i kobiet i bywa jedną z przyczyn, dla których rozpoznanie stawiane jest późno.

W badaniu osób starszych większe znaczenie ma wywiad rozwojowy i dokumentacja z dzieciństwa, a mniejsze — sama obserwacja bieżącego zachowania.

Czego badanie nie rozstrzyga

Warto ustalić to przed rozpoczęciem, żeby uniknąć rozczarowania na spotkaniu podsumowującym.

• Diagnoza nie określa rokowania. Opisuje sposób funkcjonowania w chwili badania, a nie to, jak będzie wyglądało życie dziecka za dziesięć lat.
• Nie każde badanie kończy się rozpoznaniem. Część postępowań kończy się wnioskiem, że kryteria nie są spełnione, a obserwowane trudności wynikają z innej przyczyny — na przykład z zaburzeń lękowych, z zaburzenia rozwoju mowy albo z ADHD.
• Opinia nie jest orzeczeniem. O formach wsparcia w szkole decyduje publiczna poradnia psychologiczno-pedagogiczna we własnym postępowaniu.
• Rozpoznanie nie zawiera planu terapii. Wskazuje kierunki; konkretne oddziaływania ustala się osobno.

Co zawiera opinia i do czego służy

Opinia diagnostyczna opisuje przebieg badania, zastosowane narzędzia, obserwacje oraz wnioski. Rodzice wykorzystują ją najczęściej w trzech sytuacjach:

• jako materiał dla przedszkola lub szkoły przy ustalaniu form wsparcia,
• jako podstawę do wystąpienia o orzeczenie lub opinię w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej — decyzje w tym zakresie podejmuje poradnia, a opinia prywatna jest jednym z materiałów,
• jako punkt wyjścia do planowania oddziaływań terapeutycznych.

Zasady wydawania dokumentacji medycznej opisane są w zakładce Cennik.

Co dalej po diagnozie

Rozpoznanie nie kończy sprawy — jest opisem sytuacji, na którym opierają się dalsze decyzje. W zależności od obrazu i wieku dziecka w grę wchodzą różne kierunki:

• terapia pedagogiczna — praca nad trudnościami szkolnymi,
• terapia indywidualna dzieci i młodzieży,
• poradnictwo psychologiczne dla rodziców — spotkania bez udziału dziecka, poświęcone codziennym sytuacjom w domu,
• terapia rodzin, gdy diagnoza zmienia układ w całej rodzinie, także w relacji między rodzicami i wobec rodzeństwa,
• konsultacja u lekarza psychiatry, jeśli występują dodatkowe trudności — zaburzenia snu, lęk, nasilona drażliwość.

Objawy spektrum autyzmu i objawy ADHD potrafią się nakładać, dlatego w części przypadków prowadzone jest równolegle badanie w kierunku ADHD. Przy pytaniach dotyczących funkcji poznawczych zakres bywa uzupełniany badaniami testowymi, na przykład testem inteligencji WISC-R, albo diagnozą neuropsychologiczną.

Kto prowadzi diagnozę w naszym centrum

Badania w kierunku spektrum autyzmu prowadzą mgr Agnieszka Lipka-Kozanka oraz mgr Agnieszka Potocka. Sylwetki wszystkich specjalistów znajdują się w zakładce Zespół, a pełna lista usług — w zakładce Oferta.

Najczęstsze pytania

Od jakiego wieku można wykonać badanie ADOS-2?
Narzędzie ma moduły przeznaczone dla różnych grup wiekowych, począwszy od dzieci, które nie posługują się jeszcze zdaniami. Dobór modułu ustala diagnosta przed badaniem.

Czy dziecko musi się do badania przygotować?
Nie. Nie ma tu materiału do nauczenia się. Dziecku wystarczy powiedzieć, że pójdzie pobawić się z panią psycholog — bez zapowiadania testu czy egzaminu.

Czy rodzic jest obecny przy badaniu dziecka?
Zwykle nie, ponieważ obecność opiekuna zmienia zachowanie dziecka. W przypadku najmłodszych dzieci zasada bywa modyfikowana.

Ile trwa cała diagnoza?
Zależy od ustalonego zakresu. Zwykle są to co najmniej dwa spotkania badawcze oraz osobne spotkanie poświęcone omówieniu wyników.

Czy potrzebne jest skierowanie?
Nie. Badanie realizowane jest odpłatnie, bez skierowania.

Czy diagnozę można przeprowadzić online?
Nie. Obserwacja ADOS-2 wymaga bezpośredniego kontaktu i odbywa się w gabinecie w Pile.

Jak umówić badanie?
Przez kalendarz rezerwacji online albo telefonicznie pod numerem 791 017 501, od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00–20:00. Dane kontaktowe zebrane są w zakładce Kontakt.